FELSEFE NEDİR VE FİLOZOF KİMDİR? (I)
Bu önemli konuyu daha iyi anlayabilmek için, şöyle bir tasnifte bulunmanın daha yararlı olacağı kanaatindeyim:
1-) “Felsefe” nedir?
2-) “Felsefeci” kimdir?
3-) “Filozof” kime denir?
4-) “Feylesof” ile “Filozof” un arasında fark var mı?
A-) “Felsefe Nedir?”
Felsefeciler göre “Felsefe”; “insanın kendisini, evreni, hayatı, varlığı, bilgiyi, ahlakı ve hakikati akıl yoluyla sorgulaması ve anlamaya çalışmasıdır.”
“Felsefe”, kelime olarak Yunanca iki sözcükten gelir:
Philo: Sevgi
Sophia: Bilgelik
Dolayısıyla felsefe, Yunancada “bilgelik sevgisi” demektir.
Felsefenin temel soruları 6 şeydir!
1-İnsan, evren ve Allah nedir? (Varlık felsefesi!)
2-Doğru bilgiye nasıl ulaşırız? (Bilgi felsefesi!)
3-İyi ve kötü nedir? (Ahlak felsefesi!)
4- Adalet ve özgürlük nedir? (Siyaset felsefesi)
5- İnanç ve akıl arasındaki ilişki nedir? (Din felsefesi!)
6- İnsan kimdir, niçin yaşar? (İnsan felsefesi!)
B-) “Felsefeci” kimdir?
Felsefeci: “Her şeyi olduğu gibi kabul etmeyen; sorgulayan, düşünen, neden ve sonuç ilişkisi kuran, hakikati araştıran kişidir.”
Benim kısa tanımım şudur:
- “Felsefeci”, insanın hazır cevaplarla yetinmeyip hakikatin peşine hem aklı hem vicdanı ve hem de sorgulama gücüyle düşendir.
Felsefeci olmakla çok kitap okumak aynı şey değildir. Dolayısıyla özgün düşünce üretmek ve düşüncelerini temellendirmek gerekir.
Batı topluluklarında felsefeci ile filozof arasında bir fark gözetilmiyor. Hepsine de “filozof” deniliyor! Fakat Ortadoğu toplulukları öyle değildir!
C-) “Filozof Kimdir?”
- “Filozof; evren, insan, hayat, bilgi, ahlak ve varoluşu akıl yoluyla sorgulayan; olayların görünen yüzüyle yetinmeyip hakikatini araştıran kişidir.
Daha doğrusu Filozof, meslekten felsefeci olmamakla birlikte, felsefeye önemli bir bakış açısı katmış ve küçükte olsa bir katkı sunmuş olan kimsedir. Daha açık bir ifadeyle söylemek gerekirse “Filozof”; felsefe dünyasına yeni bir bakış açısı kazandıran, yeni bir pencere açan ve kavram katan insanlara denir! Örneğin Sokrates bunlardan biridir. O zat gerçekte bir taş ustası ya da işçisidir. Fakat “etik felsefe” dediğimiz olay, Yunan felsefesinde onunla başlar! Yine felsefedeki birçok kavramı ona borçluyuz! Dolayısıyla Sokrates, herhangi bir felsefe eğitimi almamakla birlikte, hayatını yoğun bir felsefeye hasretmekle birlikte, felsefe dünyasına yeni bir pencere açmış ve bakış açısı kazandırmıştır! Ondan dolayı da kendisine “filozof” dedirtmeyi hak etmiştir!
Aynı şekilde “Dekart” da öyledir. Bu da önemli bir filozoftur, fakat Dekart, Sokrates’in aksine özel bir takım felsefe dersleri almıştır!
Filozof kelimesi de Yunanca iki kelimeden gelir:
Philo: Sevgi
Sophia: Bilgelik
Yani filozof, “bilgelik aşığı demektir!”
D-) “Feylesof” ile “Filosof” un arasında fark var mıdır?
- “Feylesof” ve “Filosof” gibi kelimeler, farklı kökenlerdeki kullanım dili olmakla birlikte “Filozof” anlamını ifade ederler. Kimilerine göre ise, “felsefede zirve yapan ve kemale eren kimselere “Feylesof” denilmektedir!
Bir İnsanı Filozof Yapan Özellikler Nelerdir?
Filozof:
1- Her şeyi sorgular; körü körüne inanmaz.
2- Akla, mantığa ve delile önem verir.
3- Hakikati arar, kendi düşüncelerini de eleştirebilir.
4- İnsan, toplum, din, ahlak ve adalet üzerine düşünür.
5- Farklı görüşlere açık olur.
6- Bilmediğini kabul etmekten çekinmez.
Filozof ile Din Alimi Arasında Fark Var mıdır?
Vardır Ve Şunlardır:
1- Din âlimi, dinî kaynakları ve hükümleri inceler.
2- Filozof, varlığı, bilgiyi, hakikati ve insanın anlam arayışını sorgular.
3- Bir insan hem din âlimi hem filozof olabilir!
Asıl konumuza dönersek şunları söyleyebiliriz:
İnsanoğlu 3 aşamalı çok önemli aydınlanma dönemleri (sıçramalar) gerçekleştirmiştir!
Birinci Aydınlanma Dönemi Şöyledir:
- “Neandertal insanı (ilkel insan türü) ile Homo sapiens (akıllı insan) türü, bundan 45–50 bin yıl önce Avrupa ve çevresinde aynı dönemlerde yaşamış, bazı bölgelerde karşılaşmış ve birbirleriyle genetik etkileşimde bulunmuş insan topluluklarıdır. Bilimsel olarak bunlara iki ayrı insan türü veya insan topluluğu denir; ancak aralarında çiftleşme ve genetik karışım da olmuştur.
Bunlarla ilgili olduğu tahmin edilen mağara resimleri konusunda önemli bir ayrıntı vardır: Örneğin 45.500 yıl öncesine ait hayvan resimleri Endonezya'nın Sulawesi Adası'nda bulunmuştur. 2024 yılında yayımlanan araştırmada ise, 51.200 yıl öncesine tarihlenen bir mağara sahnesi ortaya konmuştur. Bu resimlerin “Homo sapiens/akıllı insan” tarafından yapıldığı düşünülmektedir.
Söz konusu resimlerin ruhlarla iletişim kurmak, avın bereketini sağlamak veya kutsal varlıkları temsil etmek amacıyla yapılmış olması mümkündür. Yani bu resimlerin, o günkü ruhlarla buluşma ve ruhlarla görüşmenin ifadeleriydi diyebiliriz. Ancak bunlar bilimsel olarak kesinleşmiş bilgiler değil, araştırmacıların üzerinde durduğu yorumlardır.
Kısacası Neandertaller ile Homo sapiens, yani akıllı insanların Mağara resimleri konusunda 45.500 yıl öncesinden hayvan resimleri, Endonezya'nın Sulawesi Adası'nda bulundu. 2024’te yayımlanan bir araştırmada da 51.200 yıl öncesine ait bir mağara sahnesi tespit edildi. Bu resimleri büyük olasılıkla Homo sapiensler yaptı.
Kimi iddialara göre Neandertaller ile Homo Sapiens insanların o kapışması döneminde, ilk olarak insan, kendi benliğinin dışına çıkarak, kendine bakmayı öğrendi. Yani aslında insan aynanın arkasından çıkıp onun önüne geçerek, aynanın önünde duran kendisini izlemeyi öğrendi. İlk defa 45. 500 yıl önce bu oldu ve çok da anlamlıydı!
Daha açıkçası insan beyni, aşamalarla oluşan bir organdır. Daha doğrusu, evrimin var ettiği bir organdır. Bir dönem sonra insan kendisini hayvanlar aleminden ayırmış ve doğanın dışındaki bir varlık olarak algılamaya başlamıştır! Bu nedenle de ölüyü gömme fikri vs. vuku bulmuştur! Fakat bu yetmiyor. İnsan 45.500 yıl önce kendi bilincine de varmaya başlıyor! Yani kendi düşüncesini de eleştirebilen bir vasfa ulaşıyor! Biz buna birinci aydınlanma dönemi diyoruz! Daha açıkçası, insanda ilk defa “ben kimim?” diye bir şüphe oluşuyor. Böyle bir soruyla birlikte kendisine dışarıdan bakmayı öğreniyor! İşte bu, birinci aydınlanma dönemidir!
İkinci Aydınlanma Dönemi de Şöyledir: Bundan tahminen 15 bir yıl önce “bereketli hilal” dediğimiz bölgede, insanlar ilk defa yerleşik kültüre adım atıyor!
Şu “Göbekli Tepe” diye bildiğimiz yer, 12 bin yıl önce kurulmuş olan bir tapınaktır. Diyebiliriz ki, o tapınakların öncesinden “bereketli hilal” bölgesinde yerleşik kültür dönemi başlamıştır!
Bereketli hilali de şöyle tarif etmek mümkündür: Bu bölge, Basra Körfezinden başlar, yukarı doğru bir hilal gibi kıvrılır, güneydoğu Anadolu’yu ve Hatayı da içine alarak Nil nehrine kadar uzanıp gider. Bu bölge, insanlık tarihinin en önemli bölgelerinden biridir. Yani son buzul çağından sonra, ılıman bölgelerin başında burası gelir ve ne büyük şanstır ki bizler de şu anda bu coğrafyanın içinde bulunuyoruz. Burası, insanlığın besin kaynaklarının en önemlilerinin yetiştiği yerdir. Hem hayvanlar açısından hem de bitkiler açısından öyle bir bölgedir. Neredeyse bu bölgede, doğa sizin yakanızdan tutuyor ve “artık bu göçebe hayattan vaz geçin ve gelin yerleşik olun! Bakın ben size, gelip poponuzun üzerinde oturasınız diye topraktan bu kadar fazla nimetler veriyorum” der gibi insanları alıp o yerleşik hayata zorlamıştır!
O yerleşik hayat sürecinde de insanoğlu yeni bir zihinsel sıçrama yaşamıştır. İnançlar çok eski olmakla birlikte ilk defa insanlar, orada dinleri keşfetmiştir! Yani insanın, kendisinin üzerinde başka varlıkların olabileceğini ve evreni idare eden büyük güç ve ruhları Tanrılaştıracağını sonradan göreceğiz. Özellikle de Sümerlerde, insanlık yeni bir toplumsal hayata geçtiği andan itibaren, yerleşik kültür insanların çoğalmasını sağlamış, verimlilik artmış ve insanlar arasındaki ilişki daha da karmaşıklaşmış ve bu karmaşıklığa tekâbül eden bir zihinsel sıçrama da yaşanmıştır! İşte bu, insanın ikinci büyük sıçramasıdır!
Üçüncü Aydınlanma Dönemi de Şöyledir: İnsanoğlu yerleşik hayata geçtikten sonra devletler kurmaya başlamıştır! Devletlerin kurulması ile, aydınlanma dönemi de başlamıştır! Özellikle de bunu Sümerlerle başlatmak mümkündür! İşte ünlü Samuel Noah Kramer’in kitabında belirttiği gibi “Tarih Sümer’de Başlar”.
İlk devletin kuruluşuyla birlikte toplum, bambaşka bir hal almıştır, çünkü orda profesyonel bir yönetici kesim ortaya çıkmıştır. Askerler ve ordu komutanları profesyonelleşmiştir. Din kurumlarının yöneticileri (rahipler) bayağı yücelmiştir. Ekonomi, eğitim vs.’yi yönetenler oluşmuş ve çok katmanlı bir toplum meydana gelmiştir!
Burada, geleneklerden gelen o ruhlar da vardır. Buna, “Şaman kültürü” de diyebiliriz! Bunlar, o ruhlar ile konuşurlardı! Daha sonra o ruhlar, Göbekli Tepede “ataların ruhu” na dönüşüverdi! Sonradan da o ataların ruhları, “çok Tanrılı dinlere evrildi!” İşte güneş, rüzgâr, ay ve bunun gibi çeşitli nesnelere, Tanrısal kudretler atfedildi ve dinler kurumlaşmaya başladıktan sonra, gelenek ve öyküler anlatılmaya başlandı! Her şeyin bu Tanrılar tarafından idare edildiği söylendi.
İşte üçüncü zihinsel sıçrama da buradan başladı. Buna üçüncü “şüphe” de diyebiliriz!
Yani ilk defa burada insanoğlu, yazılı kültürle hayata başlamıştı. Şüphe de tabi ki burada başladı! Yani “bu anlattıklarımız acaba doğru mu? Bu anlattıklarımız ile hayatın gerçekliği arasında farklar var mı?” gibi. Yani siz, örneğin güneşi veya ayı Tanrı görüyorsunuz, Tammuz/Dammuz gibi bereket Tanrıları olduğunu söylüyorsunuz! Acaba bunlar doğru mu?
Fakat insanlar bilimde derinleştikçe ve hayatın içinden yeni deneyimler kazandıkça ve yine kendi tarihsel serüvenini daha derinlemesine inceledikçe, o anlatılan bazı hikayelerin efsane olduğunu ve bunların gerçek olmayacağını düşünmüşlerdir.
Mesela evreni Tanrılar mı yarattı, yoksa baştan itibaren kendi mi vardı? Bu soruyu soran ilk düşünürler, Hint Filozoflarıdır!
Yani “Vedalar” kitabı, ilk şüphe metinleridirler!
Aslında “Vedalar” kitabı, dört ana kitaptan oluşur:
1-Rig Veda: İlahiler ve dualar.
2-Sama Veda: Dinî ezgiler ve ilahiler.
3-Yacur Veda: Törenler ve ibadet kuralları.
4-Atharva Veda: Dualar, gelenekler ve günlük yaşama ilişkin metinler.
Ancak Hinduizm’in kutsal metinleri yalnızca “Vedalardan” ibaret değildir.
Diğer önemli metinleri ise şunlardır:
a-) Upanişadlar: Felsefi ve metafizik öğretileri.
b-) Bhagavad Gita: Dinî ve ahlaki öğretiler.
c-) Ramayana ve Mahabharata: Büyük destanlar.
Fakat şu ayrıntıyı da unutmamak lazım! “Vedalar” Hinduizm’de kutsal ve temel otorite kabul edilirler. Özellikle Upanişadlar, Hint felsefesinin gelişmesinde büyük rol oynamıştır.
Yine ilk şüphe metinleri “Mısır” ülkesinde ve “Vedalar” kitaplarında ortaya çıkmıştır!
Hinduizm’deki “Upanişadlar”; “bir üstadın dizinin dibinde öğrenmek” anlamına geliyor! “Upanişad” kelimesi, Sanskritçe (Hindistan’ın en eski dili) kökenlidir.
Genellikle “öğretmenin yanına oturmak” anlamıyla açıklanır.
Buradaki anlamı; “öğrencinin bir bilgenin veya ruhani öğretmenin yanına oturarak derin bilgileri, hakikati ve evrenin sırlarını öğrenmesidir.”
Upanişadların temel konuları şunlardır:
1-Ruh (Atman) nedir?
2-Evrenin özü (Brahman) nedir?
3-İnsan ile evren arasındaki ilişki nedir?
4-Ölümden sonra ne olur?
5-Gerçek bilgi ve hakikat nedir?
Felsefi açıdan “Upanişadlar”, insanın kendisini, evreni ve varoluşun temelini sorguladığı Hint düşüncesinin en önemli kaynaklarındandır.
İşte “Upanişadlar” da bu türden sorular sorulmaya başlanıyor! Yani din’de, insanlığın nasıl meydana geldiği ve biz Müslümanların bildiği “önce yer ile gök birleşikti sonra ayrıştı, daha sonra Tanrı başka şeyleri devreye soktu” gibi yaratılış hikayeleri ile ilgili birçok eleştiriler yer almaktadır. Çünkü; din adamları bu türden öyküler üzerinden kendi kurdukları sömürü düzenlerini yürütürlerdi. Zira toplumlar artık devletleşmeye başlamış ve büyük üretimler yapımına geçilmiş, ama bu üretimin kaymağını da yiyen bir kesim oluşmuştur. Bu kesim artık gittikçe insanlara belli bazı hikayeler anlatarak onların, buna tahammül etmelerini sağlamaktalar. Bunlara ilk itirazlar da filozoflar tarafından başlamıştır!
Buradan şunu anlıyoruz:
-“Sömürü dönemi, endüstrinin yükselişi ve kapitalizmin ortaya çıkışıyla değil, ondan önce de var imiş! Hatta sömürünün daha çok eskilere dayandığını da söyleyebiliriz. Çünkü Rusya’nın kuzey tarafında bulunan “Viladimir” şehrinin yakınlarında bir arkeolojik noktası olarak bilinen “Sungir” da yapılan kazı çalışmaları sonucunda bazı mezarlarda çocuk, kadın ve erkeklerin (tabi ki bunların soylu aileler oldukları sonradan ortaya çıkıyor) üzerlerinde binlerce mamut fildişi ya da tilki dişi boncuklarıyla süslü, kemer, kol ve baş süslemelerinde kullanılmıştır! Hatta yapılan bir araştırmaya göre o kolye vs. deki dişlerden yapılan boncukların her biri için, uzman olan bir işçi 45 dakikalık bir çalışmada bulunmuştur!
Henüz yerleşik kültüre geçmemiş olan insanlığın, bir ölüye 3500 ile 5000 civarında bu kadar fazla boncuk takıp onu defnetmesi, çok anlamlı olmalıdır! O defnedilenlerin ise, o dönemdeki şeflerin ailesi olduklarını buradan anlıyoruz!
Yani sınıflaşmanın, henüz bizim bugün bildiğimiz sınıflaşma olmamakla birlikte, toplumun kendi içinde katmanlaştığını, onların tabi ki aynı zamanda “Şaman” ailesinden ve o kültürden olduklarını tahmin ediyoruz! Yani Şaman halkının da kendi arasında katmanlaşma olduğunu ve bir statü farkı bulunduğunu bu buluntulardan da anlıyoruz!
