Bahanelerle Büyüyen Zamlar, Sessizce Tükenen Toplum
İnsan, çoğu zaman kendisini haklı çıkarmak için bahaneler üretir. Savunma mekanizmalarını güçlendirir, kendi doğrularının arkasına sığınır ve zamanla haklılık zırhının içinde yaşamaya başlar. Ancak çoğu kez farkında olmadan, eleştirdiği sorunların bir parçasına dönüşür. Bugün yaşadığımız ekonomik ve ahlaki tablonun temelinde de biraz bu anlayış yatıyor. Herkes kendince haklı, herkes kendince mağdur; fakat ortaya çıkan sonuç hepimizi etkileyen ortak bir yıpranma ve tükeniş.
Artık ülkede neredeyse herkes birer ekonomist, muhasebeci, hatta borsacı olmuş durumda. İnsanların cebine giren parayı hesaplayan, maaş artışlarının daha vatandaşın eline geçmeden fiyatlara yansıtan bir anlayış giderek yaygınlaşıyor. Bir malın değeri belirlenirken ölçü artık üretim maliyeti, emek, ihtiyaç ya da vicdan değil. Maaş artışları, vatandaş için bir nebze olsun rahatlama anlamına gelmesi gerekirken, bazı kesimler için yeni fiyat belirleme fırsatına dönüşüyor.
Fiyat artışları öyle bir noktaya ulaştı ki kimi zaman küçük piyasa hareketleri, kimi zaman da hiçbir somut gerekçeye dayanmayan beklentiler zam bahanesi hâline getiriliyor. Eskiden ticarette "sürümden kazanmak" anlayışı vardı. Bugün ise sanki "anlık fırsatı yakala, mümkün olduğunca fazla kazan" anlayışı hâkim. Devletin vatandaşın alım gücünü artırmak amacıyla yaptığı maaş düzenlemeleri, daha vatandaşın cebine girmeden bazı fiyat etiketlerine yansıyor. Böylece bir nefeslik rahatlama beklentisi, daha başlamadan yeni bir ekonomik daralmaya dönüşüyor.
Maaş zamları, vatandaşın alım gücünü bir miktar desteklemek için yapılırken, fırsat kollayanlar bu artışı kendi kazançlarına dönüştürmenin hesabını yapıyor. Sonuçta vatandaşın cebine giren para, daha harcanmadan değer kaybediyor. Bir zamanlar psikolojik rahatlama için alışverişe çıkan insanlar, bugün alışverişten daha yorgun, daha kaygılı ve daha umutsuz dönüyor.
Bu söylediklerim yalnızca ekonomik bir serzeniş değil, günlük yaşamda karşılaşılan örneklerin bir yansımasıdır. Fiyatı yüksek bulan bir vatandaşa esnafın verdiği cevap oldukça düşündürücü: "Maaşlara zam geldi, siz de fiyatlara itiraz ediyorsunuz." Kiralık ev arayan bir vatandaşın karşılaştığı yaklaşım ise meselenin başka bir boyutunu gözler önüne seriyor: "Biraz bekle, maaşlara zam gelecek; fiyatımızı o zaman belirleyeceğiz."
Düşünebiliyor musunuz? İnsanın barınma ihtiyacı bile başkasının kazanç beklentisine göre bekletiliyor. İhtiyaç erteleniyor, vicdan ikinci plana itiliyor. Oysa ticaretin temelinde yalnızca kazanmak değil, karşılıklı güven ve hakkaniyet de bulunmalıdır. Kazanç, başkasının çaresizliğinden yararlanmanın adı olmamalıdır.
Yaşamın devamı için temel ihtiyaçların ulaşılabilir olması, yalnızca bireysel refahın değil, ekonomik istikrarın ve toplumsal huzurun da temel şartıdır. Bugün fırsatçılığa kurban edilen yalnızca vatandaşın bütçesi değildir; güven duygusu, dayanışma kültürü ve toplumun geleceğe dair umudu da zarar görmektedir. Üstelik bu anlayışın etkisini yalnızca büyük harcamalarda değil, gündelik hayatın en küçük ayrıntılarında bile görüyoruz. Bir kafede içilen çayın fiyatı dahi, en ucuz seçenek olduğu için yeni bir kazanç fırsatına dönüştürülebiliyor.
Çay demişken…
Çay asildir. Çayın hatırı vardır. Çay, dostluğun, sohbetin, paylaşmanın ve gönül yakınlığının sembolüdür. Nice dostluklar bir bardak çayın etrafında kurulmuş, nice meseleler samimi sohbetlerle çözüme kavuşmuştur. Ancak bugün insanlar bir bardak çayın keyfini bile eskisi gibi yaşayamıyor. Çayını yudumlarken zihninde gelecek kaygısını taşıyor; hesabını, kirasını, faturalarını ve ertesi günün geçim derdini düşünüyor.
Böylece bir zamanlar insanları bir araya getiren sosyal ortamlar giderek anlamını yitiriyor. Sohbetler kısalıyor, ziyaretler azalıyor, dostlukların yerini mesafeler alıyor. Ekonomik kaygılar, yalnızca cüzdanları değil, insan ilişkilerini de yıpratıyor.
Bunun kültürel sonuçları da göz ardı edilemez. Geleneksel kültürümüzün önemli parçaları olan hikâyeler, şiirler, türküler, örf ve âdetler, komşuluk ilişkileri ve paylaşma alışkanlıkları ciddi bir dönüşüm geçiriyor. Elbette kültürler değişir, toplumlar dönüşür. Ancak değişim, geçmişten bugüne taşınan değerlerin bütünüyle aşınması anlamına gelmemelidir. Çünkü bir toplumun hafızası yalnızca kitaplarda, arşivlerde ve tarihi yapılarda değil; insanların birbirleriyle kurduğu ilişkilerde, yaşattığı geleneklerde ve ortak değerlerinde saklıdır.
İnsan, yalnızca biyolojik ihtiyaçlarını karşılayarak yaşayan bir varlık değildir. Onu insan yapan; merhameti, vicdanı, paylaşma duygusu, sevgisi ve başkasının derdini kendi derdi olarak görebilmesidir. Bu değerler zayıfladığında insanlar aynı sokaklarda yürüyen, aynı şehirlerde yaşayan ama birbirine giderek yabancılaşan bireylere dönüşür.
Ekonomi insanı doğrudan etkiler. Birilerini refaha taşırken, birilerini hayatın kıyısında bırakabilir. Ancak ekonomik düzenin gerçek başarısı, yalnızca belli kesimlerin zenginleşmesiyle ölçülemez. Toplumun geniş kesimlerinin insanca yaşayabilmesi, temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesi ve geleceğe güvenle bakabilmesi de gerekir.
Mehmet Âkif Ersoy'un yıllar öncesinden yaptığı şu uyarıyı yeniden hatırlamakta fayda var:
"Sahipsiz olan vatanın batması haktır;
Sen sahip olursan bu vatan batmayacaktır."
Bu dizeler yalnızca vatan sevgisine değil, ortak sorumluluk bilincine de işaret ediyor. Çünkü bir ülkeyi ayakta tutan yalnızca sınırları, kurumları, ekonomisi ya da siyasi gücü değildir. O ülkenin insanları arasındaki güven, dayanışma, ahlak ve ortak gelecek duygusudur.
İhtiyaçlar karşılanamadığında mecburiyetler doğar. Mecburiyetler ağırlaştığında ise toplumsal çatlaklar derinleşebilir. Hırsızlık, şiddet, umutsuzluk, psikolojik çöküntü ve toplumsal huzursuzluk gibi sorunların ortaya çıkışında ekonomik koşulların etkisini yok sayabilir miyiz? Elbette her toplumsal sorunu tek bir nedene bağlamak doğru değildir. Ancak geçim sıkıntısının insan psikolojisi ve toplumsal ilişkiler üzerindeki etkisini de görmezden gelemeyiz.
Özetle, toplumu var eden insandır. "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" anlayışı, bugün her zamankinden daha fazla anlam taşımaktadır. Fakat biz her geçen gün biraz daha kaybediyoruz: Merhametimizi, sevgimizi, birbirimize duyduğumuz güveni, insanlık değerlerimizi… Aslında kaybettiğimiz yalnızca ekonomik gücümüz değil, kendimiziz.
Ekonomik huzursuzluk, birbiriyle ilgisiz gibi görünen pek çok toplumsal sorunun arka planında yer alabilir. Bu nedenle meseleye yalnızca fiyat etiketleri ve maaş bordroları üzerinden bakmak yeterli değildir. Biraz daha vicdan, biraz daha sorumluluk ve biraz daha dayanışma gerekiyor. Herkes kendi kazancından, kendi konumundan ve kendi çıkarından bir miktar fedakârlık edebilirse toplumsal huzura giden yol yeniden açılabilir.
Karınca kolonilerini düşünün. Her biri küçücük bir canlı olmasına rağmen birlikte hareket ederek ne büyük işler başarabiliyorlar. Birbirleriyle dayanışma içinde, ortak yaşamın gereğini yerine getiriyorlar. Peki, dünyanın en gelişmiş düşünme yeteneğine sahip varlıklarından biri olan insanın bu kadar kopuk yaşaması düşündürücü değil mi? Birlikte yaşamanın anlamını unutup yalnızca bireysel kazancın peşinden koşarken kendi yaşam alanımızı, kendi geleceğimizi ve kendi değerlerimizi tüketiyoruz.
Unutmayalım: Bu kubbe çökerse altında yalnızca bir kesim değil, herkes kalır.
Biraz insaf edelim be kardeşim!
Ekonomi çökerse yalnızca ticaret çökmez; güven, huzur, aile düzeni, sosyal ilişkiler ve toplumsal dayanışma da bundan nasibini alır. Bugün attığımız her adım, yarının toplumsal yapısını şekillendiriyor. Öyleyse kendimize şu soruyu soralım: Bu çöküşe katkı sunanlardan mı olacağız, yoksa ayakta tutmak için elini taşın altına koyanlardan mı?
"Benden ne olur?" demeyelim. Çünkü toplumsal değişim, tek tek insanların davranışlarıyla başlar. Bugün en anlamsız görünen şeyler bile bir anda akıma dönüşebiliyorsa neden iyiliği, hakkaniyeti, makul kazancı ve toplumsal vicdanı bir davranış biçimine dönüştüremeyelim?
Belki basit bir örnek olacak ama düşünelim: Herkes kazancından bir sıfır atmayı göze alsa ne olur? 50 liraya aldığı bir malı 5 liraya alır, 500 liraya sattığı malı 50 liraya satar. Elbette bu örnek, ekonomik sistemin işleyişini açıklayan gerçekçi bir fiyatlandırma modeli değildir. Ekonomi, bir sıfırı silmekle düzelecek kadar basit de değildir. Ancak burada anlatmak istediğim, kazancın sınırını belirleyen tek ölçünün daha fazlasını elde etmek olmaması gerektiğidir. Bazen daha azıyla yetinmek, daha büyük bir toplumsal kazancın kapısını aralayabilir.
Bir zamanlar Osmanlı Devleti'ni "Hasta Adam" olarak nitelendirenler vardı. Tarih bize, bir devletin zayıflamasının yalnızca dış tehditlerle değil, içerideki çözülmelerle de mümkün olduğunu gösterdi. Bugün de Türkiye'nin ekonomik ve toplumsal sorunlarını görmezden gelemeyiz. Ancak bu sorunları derinleştiren anlayışlara teslim olmak yerine, çözümün bir parçası olmayı seçmeliyiz.
Çünkü mesele yalnızca bugün ne kadar kazandığımız değil, yarın nasıl bir ülkede yaşayacağımızdır.
Kendimize, çocuklarımıza ve geleceğimize karşı sorumluluğumuz var. Bu ülke hepimizin. Bu toplum hepimizin. Öyleyse tüketenlerden değil, yaşatanlardan olalım.



